Crna Gora 1918. godine – okupacija ili ujedinjenje

01/02/2020

Autor: Msr Srđan Graovac, istoričar

Govoriti o nacionalnom identitetu Crnogoraca danas nije nimalo lako. Crna Gora je u svojoj istoriji nazivana srpskom Spartom, Pijemontom srpskog naroda, srpske krune dragim kamenjem, buktinjom srpske slobode…kako su je nazivali najumniji i najviđeniji Srbi, poput Laze Lazarevića, Alekse Šantića, Sima Matavulja, Branka Radičevića i dr. Ta i takva Crna Gora, zemlja Svetoga Petra Cetinjskog i Svetoga Vasilija Ostroškog, zemlja čojstva i junaštva, hrabrosti i poštenja, danas u najvećoj meri živi samo u sećanjima, knjigama i pričama. Ta i takva Crna Gora, dostojanstvena i dostojna poštovanja prestala je da postoji nakon dolaska komunističkog režima. Tada dolazi do pokretanja tzv. „crnogorskog pitanja“, a nova nacija je rođena 1. 5. 1945. nakon objavljivanja teksta „O Crnogorskom nacionalnom pitanju“ u listu Borba, autora Milovana Đilasa. Tim činom komunisti su samo nastavili ono sto su započeli crnogorske ustaše, Sekula Drljević i Savić Marković Štedimlija. Od tada do današnjeg dana u kontinuitetu u Crnoj Gori traje akcija ubijanja duše i nacionalne svesti Crnogoraca. Tada su to radili komunisti, a danas njihovi ideološki sledbenici, koji se, doduše, jesu preobukli u nova odela i zamenili parole, ali je suština ostala ista. Ta suština se sastoji u „desrbizaciji“, stvaranju nove nacije, brisanja kolektivnog pamćenja i svesti. Način rada je ostao isti. Razoriti narod u moralnom, duhovnom i nacionalnom smislu, izazivajući raskol i podele u stanovništvu, sprovoditi ateizaciju i amoralizaciju i kao što je među prvima akcijama nakon Drugog svetskog rata, novonastali režim prvo krenuo u uništavanje Crkve, kao čuvara nacionalne svesti, tako se i danas u njihovoj borbi najviše napada Crkva. Jer cilj je jasan – prvo uništiti narod u duhovnom smislu. Srbi su u Crnoj Gori, umesto kao državotvorni narod, u javnom servisu (ili bolje reći servisu partija na vlasti) često proglašavani kao podstrekač višedecenijskog razdora, propovednici primitivizma i velikosrpske militante politike u Crnoj Gori. I sve to sa jedinim zadatkom – konačno stvaranje nove, crnogorske nacije, koja nema ništa zajedničko sa srpstvom. Takvo falsifikovanje istorije nauka, naravno, odbacuje, ali prihvata vladajuća elita u Crnoj Gori, koja te lažne istorijske podatke promoviše kroz razne pseudoreligijske, parakulturne i kvazinaučne organizacije. Takve organizacije, kao što su Crnogorska pravoslavna crkva, Dukljanska akademija nauka i umetnosti, Matica crnogorska… zapravo su samo razni uslužni servisi za različite potrebe dominantnog režima. Da se razumemo, niko ne spori bilo kojoj socijalnoj zajednici na Balkanu ili bilo gde na svetu da iz sopstvenih redova generiše fundamente svog nacionalnog identiteta. Tako, niko to ne spori ni crnogorskim političkim elitama. Međutim, postavlja se pitanje funkcionalnosti i svrsishodnosti nacionalnog identiteta koji se zasniva na stvaranju fobije prema sopstvenim precima, što je put koji su odabrale bošnjačke i hrvatske političke elite u generisanjima svojih nacionalnih identiteta.

Najbolji pokazatalj da vladajuće političke strukture u Crnoj Gori grade novi nacionalni identitet, i to ne na nekim afirmativnim momentima iz prošlosti sopstvene države, već na srbofobiji i negaciji srpskog identiteta, jeste odnos prema 1918. godini. Nimalo slučajno, tvorci crnogorske nacije apostrofirali su baš tu završnu godinu Prvog svetskog rata kako bi izvrćući činjenice konstruisali sopstvenu istorijsku istinu. Ta nova istina bazira se na dve osnovne tvrdnje, da je Srbija okupirala Crnu Goru 1918. godine i da su pripadnici Zelenaškog pokreta bili baštinici crnogoskog nacionalnog identiteta i državne nezavisnosti.  Niti jedna od dve pomenute tvrdnje nije utemeljena u istorijskim činjenicama niti faktografski potvrđena, a da bi smo to dokazali dovoljno je analizirati sporne događaje s kraja 1918. i početka 1919. godine. Srbija i Crna Gora su od samog početka Velikog rata bile na istoj strani, uz sile Antante, međusobno sarađujući i koordinišući ratne operacije. Vrhunac te saradnje svakako predstavlja Mojkovačka bitka. Crnogorske snage, pod komandom serdara Janka Vukotića su na Božić 1916. godine zaustavile i zadržale napredovanje neprijateljskih trupa čime su omogućili izvlačenje srpske vojske preko albanskih planina ka Jadranskoj obali. Suočen sa nadmoćnim neprijateljem, kralj Nikola Petrović odlučio se da ne sledi primer srpske vojske i ne krene u susret saveznicima. Umesto toga, napustio je zemlju koja je kapitulirala.  Samim tim i Srbija i Crna Gora našle su se pod okupacijom. Jedina razlika uočavala se u tome što je teritorija Srbija podeljena između Austrougarske i Bugarske, dok je Crna Gora cela potpala pod Austrougarsku upravu. Inače, okupacioni sistem dualne monarhije u Srbiji se ni po čemu nije razlikovao od onog u Crnoj Gori. Brisanje srpskog nacionalnog identiteta predstavljao je imperativ austrougarskih vlasti na zaposednutoj teritoriji. Zato su se pod udarom neprijatelja našli pre svega kultura i prosveta. Ćirilica je zabranjena i zamenjena latinicom, a školski udžbenici pisani su i štampani u Austrougarskoj. Čak je i nastavnički kadar dovođen iz hrvatskih krajeva Austrougarske, i to uglavnom probran iz najekstremnijih pravaških i frankovačkih krugova.

Nakon više od dve godine života pod okupacijom saveznici su 1918. godine oslobodili Srbiju i Crnu Goru. Srpska vojska je predstavljala udarnu pesnicu i najaktivniji deo savezničkih snaga na Solunskom frontu. U nezadrživom jurišu za samo mesec dana glavnina srpskih snaga je stigla na Savu i Dunav oslobodivši celokupnu teritoriju Srbije. Deo srpske vojske preusmeren je prema Jadranskoj obali sa zadatkom da oslobodi Crnu Goru i primorske krajeve Dalmacije pre dolaska italijanskih trupa. Srbija je u tom trenutku postupala u skladu sa svojom proklamovanom politikom, borbe za ujedinjenje svih Južnih Slovena u zajedničku državu. Italija je samim tim bila prirodni rival Srbije, jer je svoje aspiracije polagala na dobar deo Jadranske obale. Krajem oktobra i početkom novembra 1918. godine saveznici su proterali austrougarsku vojsku sa područja Crne Gore. Pred narodne prvake se, u datim okolnostima, postavilo pitanje o uređenju privremene vlasti i budućem državno-pravnom položaju Crne Gore. Zato je u najkraćem roku formiran Centralni izvršni odbor za ujedinjenje Srbije i Crne Gore. Neki od najistaknutijih predstavnika Odbora došli su iz Srbije, ali su rodom bili iz Crne Gore, poput Svetozara Tomića. Centralni izvršni odbor je, na sednici u Beranama 25. oktobra 1918. godine, propisao Pravila za biranje narodnih poslanika za Veliku narodnu skupštinu u Podgorici na kojoj su donete odluke o budućnosti Crne Gore. Kampanja je trajala relativno kratko i tokom nje su se isprofilisale dve političke struje. Bjelaši, (taj nadimak su dobili zbog belih papira na kojima su vršili kampanju), pristalice bezuslovnog ujedinjenja sa Srbijom i Zelenaši, (vršili kampanju na zelenom papiru), takođe pristalice ujedinjenja, ali na federalističkim osnovama. Ubedljivu pobedu odneli su Bjelaši, tako da su oni i diktirali buduće odluke. Velika narodna skupština srpskog naroda u Crnoj Gori, poznatija pod nazivom Podgorička skupština, zasedala je od 24. do 29. novembra 1918. godine u Podgorici. Najznačajnije donete odluke bile su zbacivanje kralja Nikole i dinastije Petrovića-Njegoša u korist dinastije Karađorđevića, ujedinjenje Crne Gore sa Kraljevinom Srbijom i iskazivanje podrške ujedinjenju svih Srba, Hrvata i Slovenaca u jedinstvenu državu.

 Deo pristalica Zelenaškog pokreta, nezadovoljan odlukama Podgoričke skupštine, na Božić 1918. godine organizovao je pobunu. Podstrek Božićnoj pobuni, pored kralja Nikole i njegovih pristalica u egzilu, dala je Italija preko svojih obaveštajno-bezbednosnih struktura. Ozbiljnijih, ali kratkotrajnih okršaja bilo je jedino oko Cetinja i Nikšića. Međutim, već posle prvih neuspeha većina ustanika se razbežala kućama, dok se manji broj odmetnuo u šume. Samim tim, Božićna pobuna je ugušena posle samo nekoliko dana, a zanimljivo je pomenuti da je jedan od njenih ključnih inspiratora, Jovan Plamenac i pre njenog izbijanja napustio zemlju. Sve to nam ukazuje na stihijski karakter i lošu organizaciji pobune. Danas, taj događaj možemo smatrati najozbiljnijim pokušajem suprostavljanja odlukama Podgoričke skupštine i najekstremnijom reakcijom federalističke struje u Crnoj Gori na bezuslovno ujedinjenje sa Srbijom. Međutim, taj događaj nikako ne možemo posmatrati kroz prizmu pojedinih savremenih tumačenja da se tu ustvari radi o otporu naroda Crne Gore ujedinjenju sa Srbijom. Pored činjenice da su Bjelaši ostvarili ubedljivu pobedu na izborima za Veliku narodnu skupštinu u Podgorici, što nesumnjivo svedoči o opredeljenosti naroda Crne Gore, mora se istaći i to da su se i učesnici Božićne pobune zalagali za zajedničku državu, samo ujedinjenu na federalnim osnovama. Šta više, u nacionalnom smislu oni su se isto kao i Bjelaši smatrali etničkim Srbima. Najlakše to možemo zaključiti iz reči samih organizatora Božićne pobune. Pomenuti Jovan Plamenac je u Memorandumu upućenom predsedniku SAD, Vudru Vilsonu, iz 1919. godine između ostalog izložio sledeće: Crnogorci su uvijek moralnim dobrima davali preimućstvo nad materijalnim (…) Njihov jezički dijalekat ukras je književnom jeziku cjelokupnog srpskog plemena, a uz to oni su srpstvu dali najvećeg pjesnika i mislioca (…) preko nas se sav kulturni svijet upoznao sa vrijednošću srpskog naroda. Isto tako možemo navesti i otvoreno pismo Krsta Zrnova Popovića, jednog od najistaknutijih vojnih komandanata tokom Božićne pobune, koji se u otvorenom pismu 1919. godine obraća Ivanu Loli Pavićeviću opunomoćeniku kraljevine SHS u Crnoj Gori sa rečima:

„Pavićeviću!

Čitavom svijetu je poznato da evo šest vjekova od kada Crna Gora postoji, da su njeni sinovi najstariji i najvjerniji pobornici nacionalne ideje, i da je Crna Gora ona zemlja đe se čuvala i sačuvala iskra slobode srbinove. Crnogorci se kao lavovi borahu sa do juče silonom Otomanskom carevinom, pod čija kopita mrtvijem snom spavahu ostali Srbi i Jugosloveni. I kada svi Srbi svoj umirući pogled u gordi Lovćen upirahu da ih otud ogrije sunce slobode“.

Citirane reči pomenutih vođa Božićne pobune nedvosmisleno svedoče u prilog činjenici da su i Zelenaši bili pristalice ujedinjenja sa Srbijom, ali i da su u etničkom smislu svakako pripadali srpskom nacionalnom korpusu. Naravno, to nije nikakva senzacija, ako uzmemo u obzir da se sve do Drugog svetskog rata stanovništvo Crne Gore nedvosmisleno izjašnjavalo kao srpsko. Naravno, pojam Crnogorac je svakako postojao i koristio se svakodnevno, ali isključivo je imao regionalno-zavičajni, a nikako nacionalni karakter. Uostalom, o tome svedoči popis u Crnoj Gori iz 1909. godine, gde se stanovništvo u preko 90 % slučajeva izjasnilo da govori srpskim jezikom, što predstavlja ključni podatak pošto direktnog izjašnjavanja o nacionalnoj pripadnosti nije bilo. Dokaz u prilog ove tvrdnje može biti i izjašnjavanje pripadnika dinastije Petrović – Njegoš, od kralja Nikole, koji je 1914, godine uzviknuo „Živjelo naše milo srpstvo“ pa i svih njegovih predhodnika. Knjaz Danilo Petrović je govorio da Srbin danas nema nikoga do Boga i svoga brata Srbina, a u svom zakoniku između ostalog kaže sledeće: „I ako u ovoj zemlji nema nikakve druge narodnosti do jedine srpske i nikakve druge vere do jedino pravoslavne istočne, to opet svaki inoplemenik i inovjerac može slobodno živiti i onu slobodu i onu našu domaću pravicu uživati kako i svaki Crnogorac i brđanin što uživa“. Sava Petrović je za sebe govorio da je episkop srpskog naciona, vladika Vasilije Petrović da je pastir slavenosrpskog crnogorskog naroda, vladika Danilo nazivao se vojevodičem srpskoj zemlji, Petar I Petrović Njegoš izjavljuje: „U nama neugašeno srpsko srce kuca i srbska krvca vrije“, a Petar II: „Narodnost mi srbinska“. Samim tim možemo zaključiti da je pravoslavno stanovništvo Crne Gore te 1918. godine etnički bilo srpsko i da je prirodno težilo ujedinjenju sa Srbijom. Jedini spor koji je postojao svodio se na pitanje pravno-političkog položaja Crne Gore u zajednici sa Srbijom.

Činjenicu predstavlja i to da su oni koji su se zalagali za federalno državno uređenje bili manjina u Crnoj Gori i to ne dokazuju samo izbori za Podgoričku skupštinu. Sva naredna izjašnjavanja građana u južnoslovenskoj kraljevini, a na kojima su pripadnici ove političke struje učestvovali, samo su potvrda te konstatacije. Parlamentarni izbori su pokazali da od jedanaest mandata, koliko je davala teritorija Zetske oblasti, crnogorski federalisti su uspeli da osvoje najviše tri mandata i to samo 1925. godine. Međutim, ni u tom slučaju ne možemo zanemariti činjenicu da su ti isti federalisti i dalje u etničkom smislu nedvosmisleno bili Srbi. Pa tako jedan od najistaknutijih poslanika te političke opcije, Mihailo Ivanović, u svom proglasu biračima kaže Braćo Crnogorci, Vaš Lovćen je kroz vjekove bio, zajedno sa Komom i Durmitorom, otadžbina srpskih vila. Isto tako, još jedan poslanik iz te grupe istomišljenika Sekula Drljević, 1926. godine, u skupštini govori: „Srpski narod u jednom istorijskom trenutku bio je sav ujedinjen, ali ujedinjen u ropstvu pod Turcima. Crna Gora je odbila to ujedinjenje i razjedinila se sa srpskim narodom zadržavši u svojoj hajdučkoj ruci Kosovski Krstaš – barjak  Boška Jugovića i državnu misao na onom snopu krševitih planina, koje vise o Lovćenu kao grozd o peteljci. Ta Crna Gora, koja je za ljubav slobode ne samo da se odvojila od ostalog srpskog naroda nego je i svoje domaće elemente u momentu, kada su postali opasni za njenu slobodu svojom sklonošću ka korupciji potukla na poznato Badnje veče 1702. godine“.

Upravo sve ove pomenute činjenice nedvosmisleno dokazuju da je srpski narod Crne Gore te 1918. godine birao između ujedinjenja na unitarnim ili federalnim osnovama i da je velikom većinom izabrao prvu opciju. Svakako ne zbog nedemokratskog izbornog procesa, kako neki danas tvrde, jer taj proces nije bio ništa manje demokratičan nego bilo gde u Evropi gde su se slična izjašnjavanja građana organizovala. Najbolje rečeno, bio je u duhu vremena i tadašnjih demokratskih vrednosnih načela. Isto tako, narod se nije izjasnijo za ujedinjenje ni zbog kakvog pritiska srpske vojske u Crnoj Gori, što takođe predstavlja jedan od najčešće pominjanih argumenata današnjih istorijskih revizionista. Čak, takav stav možemo smatrati duboko uvredljivim za narod u Crnoj Gori. Crna Gora nije slučajno nazivana Srpskom Spartom. Crnogorci su se vekovima suprotstavljali moćnim neprijateljima, nisu se plašili sukoba sa velikim turskim sultanima i raznim neprijateljskim vojskama. Kako onda neko može danas tvrditi da su ti ljudi usled prisustva nekoliko stotina srpskih vojnika 1918. godine morali glasati kako im naredi vlast u Srbiji? Nije li to bezočno potcenjivanje tih junaka sa Mojkovca i potomaka heroja sa Vučjeg dola? Zar su od njih bili hrabriji, na primer, ljudi u Bosni i Hercegovini koji su se uprkos takođe prisustvu srpske vojske izjasnili za ujedinjenje preko Zagreba, a ne preko Beograda, što bi srpskoj vladi svakako bilo milije? Naravno da o tome nema ni govora, srpski narod u Crnoj Gori nije bio uplašen, nego oduševljen, jer je konačno imao priliku da ostvari vekovni san o oslobođenju i ujedinjenju celokupnog srpskog naroda u jednu državu, što je uostalom bila istorijska misija Crne Gore isto koliko i Srbije.

Crnogorska nacija se stvara i razvija tek kasnije i to u komunističkim krugovima. U međuratnom periodu uticaj te partije bio je minoran. Samim tim i broj onih koji su se u nacionalnom smislu izjašnjavali kao Crnogorci bio je ograničen na njihove pojedine političke aktiviste i simpatizere. Tek nakon Drugog svetskog rata započinje ozbiljan nacionalni inžinjering u cilju desrbizacije Crne Gore. Pod čuvenom krilaticom „Što slabija Srbija to jača Jugoslavija“ taj proces dobija zamah. Stvaraju se crnogorska i makedonska nacija i dve autonomne pokrajne (Vojvodina i Kosovo i Metohija), čime se srpski nacionalni prostor razbija i slabi. Današnji vlastodršci u Crnoj Gori su samo sledbenici tih ideja, a u želji da im stavovi izgledaju što utemeljeniji posegli su za krivotvorenjem istorijskih činjenica. Nažalost, možemo reći da su čak otišli i korak dalje od svojih komunističkih učitelja. Šireći antisrpsku histeriju, potiskujući ćirilicu, srpski jezik i identitet oni su se mnogo više približili okupatorima Crne Gore iz 1918. godine. Zato možda i nije čudno kada oni danas dolazak srpske vojske 1918. godine nazivaju okupacijom. Suštinski, posmatrajući njihovo delovanje i sagledavajući njihova merila vrednosti, mogli bismo zaključiti da za njih sve ono što se dešavalo od 1916. do 1918. godine nije bila okupacija već civilizatorska misija zarad emancipacije Crnogoraca. Odnosno, austrougarska vlast je tada radila u najvećoj meri upravo ono što oni pokušavaju danas da urade, da unište srpski identitet Crne Gore.

 

IZVORI I LITERATURA

 

Stamatović Aleksandar, „Nacionalni identitet zelenaša i crnogorskih federalista 1918-1941”. Politička revija. 6 (1): 119—139., Beograd, 2007.

Dimić Ljubodrag, Istorija srpske državnosti. 3. Novi Sad: Ogranak SANU, 2001.

Raković Aleksandar, Crnogorski separatizam. Beograd, 2019.

 

 

 

 

Ostavi komentar

Vaš komentar će biti proveren pre objavljivanja